{"id":206,"date":"2014-05-30T17:57:12","date_gmt":"2014-05-30T16:57:12","guid":{"rendered":"http:\/\/archeopressja.wordpress.com\/?p=206"},"modified":"2014-05-30T17:57:12","modified_gmt":"2014-05-30T16:57:12","slug":"przydrozne-lekcje-historii-na-temat-pierwszej-wojny-swiatowej-nad-rawka-1914-1915-i-potencjal-materialnych-pozostalosci-przeszlosci","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.archeopressja.pl\/?p=206","title":{"rendered":"Przydro\u017cne Lekcje Historii na temat Pierwszej Wojny \u015awiatowej Nad Rawk\u0105 (1914-1915) i potencja\u0142 materialnych pozosta\u0142o\u015bci przesz\u0142o\u015bci."},"content":{"rendered":"

\"Image\"<\/a><\/p>\n

 <\/p>\n

Ziemia, zryta szramami po wydarzeniach sprzed stu lat. Trwaj\u0105ce w czasie, wbrew w\u0142adczej naturze przepi\u0119knej Puszczy Bolimowskiej nienaturalne wyrwy przenicowane od\u0142amkami; leje po pociskach i wybuchach min; enigmatyczne \u015blady ci\u0105gn\u0105cych si\u0119 kilometrami okop\u00f3w, cz\u0119sto o niepokoj\u0105co \u201ezygzakowatym\u201d kszta\u0142cie; pozosta\u0142o\u015bci ziemianek, lazaret\u00f3w, stajni, krzy\u017ce z ga\u0142\u0119zi, g\u0142\u0119boko w lesie, po\u015br\u00f3d drzew, cz\u0119sto w po\u015bpiechu sklecone przez tych, kt\u00f3rzy trafili na bezimienne szcz\u0105tki ludzkie w \u201eci\u0105gu\u201d poszukiwania; zaro\u015bni\u0119te chaszczami kopce \u201ebratnich mogi\u0142\u201d; zanikaj\u0105ce nagrobki; pokryte mchem epitafia; cmentarze \u2026 wiele cmentarzy z datami 1914, 1915 \u2013 ostatkiem si\u0142 \u201ewo\u0142aj\u0105ce\u201d zar\u00f3wno obco jako i swojsko brzmi\u0105cymi nazwiskami.<\/p>\n

Wszystkie te rzeczy s\u0105 jak zagubione \u201erekwizyty\u201d po niezrozumia\u0142ym \u201espektaklu\u201d. Za\u015bwiadczaj\u0105, \u017ce by\u0142 to \u201espektakl\u201d d\u0142ugi, krwawy i bolesny.<\/p>\n

Ten \u201espektakl\u201d nosi wiele imion: gdy trwa\u0142, m\u00f3wiono o nim \u201ewojna europejska\u201d lub \u201eWielka Wojna\u201d, gdy si\u0119 zako\u0144czy\u0142, m\u00f3wiono \u201ewojna totalna\u201d, \u201ewojna wszystkich narod\u00f3w\u201d i, o ironio (!), \u201eostatnia wojna\u201d. Po kolejnej wojnie przylgn\u0119\u0142a do niego nazwa pierwsza wojna \u015bwiatowa. S\u0105 jednak miejsca, gdzie najbardziej aktualne wydaje si\u0119 okre\u015blenie \u201ezapomniana wojna\u201d lub \u201enie nasza wojna\u201d. Tak w\u0142a\u015bnie o wydarzeniach z lat 1914-1918 my\u015bli wielu Polak\u00f3w. Wiedza o tym konflikcie, nawet o miejscach, kt\u00f3re s\u0105 nim wprost i intensywnie naznaczone, jest mniej ni\u017c znikoma. R\u00f3wnie\u017c wielu ludzi z tytu\u0142ami naukowymi i na \u201esprawczych\u201d stanowiskach zak\u0142ada, \u017ce \u201eto by\u0142a przecie\u017c wojna zaborc\u00f3w\u201d, wojna \u201eniepa\u0144stwowa\u201d (poniewa\u017c nasza pa\u0144stwowo\u015b\u0107 zosta\u0142a odzyskana dopiero w jej ogniu), lub \u201etylko wojenka\u201d.<\/p>\n

Tymczasem, pomimo \u017ce Polska w trakcie tego konfliktu nie mog\u0142a jeszcze cieszy\u0107 si\u0119 niepodleg\u0142o\u015bci\u0105, b\u0119d\u0105c pod zaborami Austro-W\u0119gier, Rosji i Niemiec, to udzia\u0142 w niej Polski i Polak\u00f3w jest bole\u015bnie znacz\u0105cy i istotny, a mimo to zapomniany. Niewielu wsp\u00f3\u0142czesnych u\u015bwiadamia sobie, \u017ce w latach 1914-1918 na wszystkich frontach wojny europejskiej zgin\u0119\u0142o od 500\u00a0000 do 800\u00a0000, spo\u015br\u00f3d oko\u0142o 3 milion\u00f3w \u017co\u0142nierzy narodowo\u015bci polskiej.<\/p>\n

Niniejsza publikacja ma na celu zasugerowanie Czytelnikowi, i\u017c pomimo, \u017ce o tej wielkiej wojnie dotychczas ma\u0142o si\u0119 w Polsce m\u00f3wi\u0142o, \u017ce traktowa\u0142o si\u0119 j\u0105 jako \u201epomijaln\u0105\u201d (zw\u0142aszcza w odniesieniu do frontu wschodniego, poniewa\u017c to front zachodni skupi\u0142 na sobie skutecznie uwag\u0119 i pami\u0119\u0107 wi\u0119kszo\u015bci historyk\u00f3w zajmuj\u0105cych si\u0119 problematyk\u0105 zwi\u0105zan\u0105 z tym okresem) \u2013 to warto jej po\u015bwi\u0119ci\u0107 uwag\u0119. Dlaczego?<\/p>\n

To ta wojna rozpocz\u0119\u0142a wiek XX \u2013 w du\u017cej mierze wyznaczaj\u0105c jego brzemienn\u0105 w skutki specyfik\u0119 i do dzi\u015b trudny do wyhamowania \u201epost\u0119p\u201d w technologii zabijania. To ta wojna po raz pierwszy w spos\u00f3b tak kompleksowy, ogarniaj\u0105c niemal wszystkie kontynenty, unaoczni\u0142a, na ile symbiotyczny charakter mog\u0105 mie\u0107 decyzje polityczne wielkich tego \u015bwiata i czyny \u201emaluczkich\u201d.<\/p>\n

To r\u00f3wnie\u017c ta wojna by\u0142a kluczowym elementem polskiej drogi do odzyskania niepodleg\u0142o\u015bci.<\/p>\n

To w tej Wielkiej Wojnie wzi\u0119\u0142o udzia\u0142 oko\u0142o 3 mln Polak\u00f3w! Byli to m\u0119\u017cczy\u017ani zmobilizowani do armii zaborc\u00f3w, ale te\u017c ochotnicy, kt\u00f3rzy mieszkaj\u0105c na obczy\u017anie we Francji czy USA zg\u0142osili si\u0119 do wojsk Ententy.<\/em> Wojna ta by\u0142a prze\u0142omowym etapem w dziejach \u015bwiata oraz w historii ziemi, na kt\u00f3rej dzi\u015b \u017cyjemy.<\/p>\n

S\u0105 to argumenty obliguj\u0105ce nas do przywr\u00f3cenia pami\u0119ci r\u00f3wnie\u017c o \u017co\u0142nierzach walcz\u0105cych nad Rawk\u0105<\/p>\n

W mojej opinii, jedyne, co dzi\u015b mo\u017cemy dla tamtych \u017co\u0142nierzy, dla ludno\u015bci cywilnej wiosek, osad, maj\u0105tk\u00f3w znad Rawki – \u00a0kt\u00f3ra ucierpia\u0142a na skutek dzia\u0142a\u0144 tych \u017co\u0142nierzy w latach 1914-1915 \u00a0i dla nas samych zrobi\u0107, to pozna\u0107 dramat tamtych wydarze\u0144,\u00a0uszanowa\u0107 \u00a0szcz\u0105tki spoczywaj\u0105cych w tej ziemi i nie zak\u0142\u00f3ca\u0107 ich spokoju<\/strong>; to przywr\u00f3ci\u0107 ich codziennemu (w tym okopowemu) znojowi sens<\/strong>, tak trudno uchwytny w trakcie walk i tak ulotny dla nas, ciesz\u0105cych si\u0119 dzi\u015b pokojem i wolno\u015bci\u0105; to (mimo wszystko) o nich pami\u0119ta\u0107!<\/strong><\/p>\n

Pami\u0119taj\u0105c, odnajdujemy b\u0105d\u017a umieszczamy obrazy przesz\u0142o\u015bci w konkretnych miejscach. Z samej swej natury, owe \u201eobrazy pami\u0119ci\u201d \u2013 niezale\u017cnie od tego, czy odnosz\u0105 si\u0119 do pradawnych czas\u00f3w czy do nieodleg\u0142ych w czasie wydarze\u0144, s\u0105 fragmentaryczne i prowizoryczne. Nie posiadaj\u0105 ca\u0142o\u015bciowego, sp\u00f3jnego znaczenia, dop\u00f3ki nie rzutujemy ich na konkretne otoczenie. Otoczenie takie stanowi\u0107 mo\u017ce dla nas \u201emiejsce (w) pami\u0119ci\u201d. Na to otoczenie sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 materialne \u015blady wydarze\u0144 z przesz\u0142o\u015bci, ale te\u017c nasza gotowo\u015b\u0107, by je dostrzec. Zatem, je\u015bli jako pami\u0119tanie okre\u015blimy proces odtwarzania, czy tworzenia w wyobra\u017ani wydarze\u0144 oraz gotowo\u015b\u0107 do \u0142\u0105czenia pewnych obraz\u00f3w sformu\u0142owanych w tera\u017aniejszo\u015bci z pewnymi kontekstami identyfikowanymi z przesz\u0142o\u015bci\u0105 \u2013 to pozostaje nam znale\u017a\u0107 wok\u00f3\u0142 siebie \u201e\u015blady\u201d, kt\u00f3re zainicjuj\u0105 to nasze pami\u0119tanie.<\/p>\n

Ksi\u0105\u017cka ta stanowi pocz\u0105tek realizacji mojego autorskiego pomys\u0142u Przydro\u017cnych Lekcji Historii<\/em> (PLH). Jest to wynik refleksji nad tym, jak mo\u017cna i nale\u017cy czynnie wprowadza\u0107 spostrze\u017cenia z zakresu studi\u00f3w nad pami\u0119ci\u0105 i nad archeologi\u0105 uspo\u0142ecznion\u0105 do sfery publicznej; jak sprawi\u0107, by refleksja teoretyczna skutkowa\u0142a faktycznymi, cho\u0107by drobnymi przemianami w postrzeganiu relikt\u00f3w przesz\u0142o\u015bci r\u00f3wnie\u017c tej brzemiennej w skutki, niewygodnej, nieznanej. Mam nadziej\u0119, \u017ce proaktywne dzia\u0142ania w zakresie archeologii wsp\u00f3\u0142czesnej przesz\u0142o\u015bci oka\u017c\u0105 si\u0119 krokiem pomocnym w przywracaniu pami\u0119ci o naszej osobistej lub wsp\u00f3lnej historii, o naszej codziennej \u0142\u0105czno\u015bci z przesz\u0142o\u015bci\u0105, o naszej powinno\u015bci dbania o to, o co inni walczyli, o co si\u0119 modlili, o co si\u0119 troszczyli, na co patrzyli innymi ni\u017c nasze oczami, w czym znajdowali sens \u017cycia, cz\u0119sto trudny, bolesny, niezrozumia\u0142y dla innych.<\/p>\n

PLH to propozycja odnajdywania sensu tego, co minione i co aktualne wok\u00f3\u0142 nas \u2013 to zach\u0119ta do tego, by otaczaj\u0105cemu nas krajobrazowi pozwoli\u0107 opowiedzie\u0107 nam nasz\u0105 Histori\u0119. PLH to jednocze\u015bnie nadzieja na to, \u017ce doceniwszy znaczenie, z\u0142o\u017cono\u015b\u0107, sugestywno\u015b\u0107 i warto\u015b\u0107 poznawcz\u0105 materialnych \u015blad\u00f3w przesz\u0142o\u015bci wok\u00f3\u0142 nas, pomo\u017cemy im trwa\u0107 ku przysz\u0142o\u015bci.<\/strong><\/p>\n

 <\/p>\n

PLH mo\u017ce by\u0107 w mojej opinii r\u00f3wnie\u017c remedium na wandalizm i marazm spo\u0142eczny:<\/p>\n

Nie niszczmy materialnych \u015blad\u00f3w przesz\u0142o\u015bci, nie wydobywajmy ich bezmy\u015blnie z ziemi. <\/strong><\/p>\n

W konkretnym, zarysowanym w niniejszej publikacji przypadku pogazowego krajobrazu nad Rawk\u0105, zasadne wydaje si\u0119 oddanie g\u0142osu zag\u0142\u0119bieniom w ziemi, zagubionym mogi\u0142om, cmentarzom, ukrytym przed czasem i lud\u017ami od\u0142amkom, nie\u015bmiertelnikom, zardzewia\u0142ym \u0142y\u017ckom i mena\u017ckom z Wielkiej Wojny.<\/p>\n

Wydaje mi si\u0119, \u017ce s\u0105 one na tyle sugestywne, \u017ce warto zatroszczy\u0107 si\u0119 o to, by ich przekaz sta\u0142 si\u0119 bardziej zrozumia\u0142y i lepiej s\u0142yszalny. Warto, by obrazy utrwalone na rysunkach i zdj\u0119ciach frontowych, na widok\u00f3wkach wojennych, w gazetach z tamtych czas\u00f3w (kt\u00f3re rozpisywa\u0142y si\u0119 na temat krwawych walk nad Rawk\u0105 od Skierniewic i Warszawy po Neuch\u00e2tell i Nowy Jork) jeszcze raz przem\u00f3wi\u0142y do \u017cywych. St\u0105d starania, by przekaz ten wzmocni\u0107 tre\u015bciami opartymi na wynikach bada\u0144 archiwalnych (np. analiz pami\u0119tnik\u00f3w i dziennik\u00f3w \u017co\u0142nierzy walcz\u0105cych nad Rawk\u0105, ksi\u0105g pu\u0142kowych, instrukcji polowych, kart pocztowych, polowych gazetek) i terenowych.<\/p>\n

Archeologiczne badania terenowe w kontek\u015bcie bitwy nad Rawk\u0105 wydawa\u0142y mi si\u0119 od dawna niezb\u0119dne. Warunki \u017cycia oraz codzienno\u015b\u0107 w okopach na froncie wschodnim, wci\u0105\u017c s\u0105 dla nas w du\u017cej mierze tajemnic\u0105. O ile po prowadzonych w tym samym czasie dzia\u0142aniach wojennych na froncie zachodnim pozosta\u0142o wiele \u017ar\u00f3de\u0142 historycznych (bardzo liczne pami\u0119tniki \u017co\u0142nierzy, korespondencja frontowa, raporty, ksi\u0119gi pu\u0142kowe etc.), o tyle po dzia\u0142aniach zbrojnych na wschodzie pozosta\u0142o bardzo niewiele zapis\u00f3w. W ostatnim czasie pojawi\u0142a si\u0119 jednak szansa na to, \u017ce dowiemy si\u0119 wi\u0119cej o obrazie \u017bycia i \u015amierci w okopach nad Rawk\u0105 i Bzur\u0105. Dzi\u0119ki Narodowemu Centrum Nauki, kt\u00f3re jest agencj\u0105 wykonawcz\u0105 Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wy\u017cszego powo\u0142an\u0105 do wspierania dzia\u0142alno\u015bci naukowej w zakresie bada\u0144 podstawowych podejmowanych w celu zdobycia nowej wiedzy o podstawach zjawisk i obserwowalnych fakt\u00f3w, mo\u017cliwa b\u0119dzie w latach 2014-2018 realizacja projektu pt. \u201eArcheologiczne przywracanie pami\u0119ci o Wielkiej Wojnie. Materialne pozosta\u0142o\u015bci \u017cycia i \u015bmierci w okopach na froncie wschodnim oraz stan przemian krajobrazu pobitewnego w rejonie Rawki i Bzury (1914-2014)\u201d. <\/strong>Jednym z za\u0142o\u017ce\u0144 towarzysz\u0105cych temu projektowi jest to,\u017ce nawet bardzo zniszczone pozosta\u0142o\u015bci fortyfikacji polowych, kt\u00f3rych pozosta\u0142o\u015bci s\u0105 tak liczne nad Rawk\u0105, stanowi\u0105 doskona\u0142\u0105 skarbnic\u0119 wiedzy na temat minionej rzeczywisto\u015bci. Jako takie warte s\u0105 rozpoznania, zadokumentowania, chwili refleksji i zachowania dla potomno\u015bci.<\/p>\n

 <\/p>\n

Jednocze\u015bnie PLH mog\u0105 si\u0119 okaza\u0107 pomocne w tym, by materialne \u015blady sta\u0142y si\u0119 sprawcze spo\u0142ecznie i by zdo\u0142a\u0142y by\u0107 sprawcze w przysz\u0142o\u015bci \u2013 jako zabezpieczone przed niepami\u0119ci\u0105, marazmem i wandalizmem.<\/p>\n

PLH mog\u0105 by\u0107 zach\u0119t\u0105 do tego, by cierpliwiej i bardziej uwa\u017cnie ws\u0142ucha\u0107 si\u0119 w lekcje, jakie oferuje nam krajobraz, w opowie\u015b\u0107 rzeczy, miejsc, obraz\u00f3w, archiwali\u00f3w \u2013 to jedyne, co nam zosta\u0142o. Naoczni \u015bwiadkowie ludzcy tamtych wydarze\u0144 ju\u017c odeszli.<\/p>\n

Ci po-zostali, niemi, ale wci\u0105\u017c bardziej lub mniej wymowni \u015bwiadkowie przesz\u0142o\u015bci, wci\u0105\u017c oferuj\u0105 nam lekcje na temat (czy tego chcieli nasi przodkowie, czy nie; czy tego chcemy dzisiaj, czy te\u017c nie) jednak \u201enaszego frontu<\/strong>\u201d:<\/p>\n

 <\/p>\n

Od strony Rosyi zwie si\u0119 \u00f3w front: zachodnim;<\/em><\/p>\n

od strony Niemiec \u2013 wschodnim… \u00a0\u00a0\u00a0 <\/em><\/p>\n

Jak\u017ce my go zwa\u0107 mamy? M\u00f3wmy \u015bmia\u0142o nasz front.<\/em><\/strong><\/p>\n

Dlatego\u2026 dlatego, \u017ce my, Polacy, zgo\u0142a innemi oczyma patrzymy na olbrzymi\u0105 lini\u0119 bojow\u0105 rosyjsko-niemieck\u0105 i rosyjsko-austriack\u0105, le\u017c\u0105c\u0105 krwawymi okopami od zatoki Ryskiej do granic Rumunii, innemi oczyma ni\u017c Francuzi i Niemcy, ni\u017c Rosyjanie i Anglicy. Inaczej te\u017c my Polacy ws\u0142uchujemy si\u0119 w pot\u0119\u017cne armaty i mitraliez granie wzd\u0142u\u017c tej linii;<\/em><\/p>\n

inaczej ni\u017c zgo\u0142a wszystkie nacye \u015bwiata.<\/em><\/p>\n

Dla ca\u0142ego \u015bwiata ta linia, drgaj\u0105ca wybuchami min i szrapneli, poddaj\u0105ca si\u0119 to w prawo, to w lewo, jakby jaka sztaba \u017celazna, to gi\u0119ta, to odginana przez olbrzym\u00f3w, dla ca\u0142ego \u015bwiata ten rosyjsko-niemiecki, przesz\u0142o 1,000-kilometrowy front, to pasmo \u2013 szachownic strategicznych. Nic wi\u0119cej. Operationsgebiet \u2026i basta.<\/em><\/p>\n

\n

\u2013 tak, sugestywnie uzasadnia\u0142 \u201enaszo\u015b\u0107\u201d tej wojny, tego frontu i pozosta\u0142o\u015bci po niej przed niemal stu laty, Mieczys\u0142aw Jankowski, jeden z warszawskich dziennikarzy, \u015bwiadom ju\u017c mi\u0119dzy innymi tego, co wydarzy\u0142o si\u0119 nad Rawk\u0105.<\/p>\n

Dzi\u015b, cz\u0119sto ju\u017c, a mo\u017ce jeszcze zapomniane nagrobki, kamienie cmentarne, prawie stuletnie drzewa wytyczaj\u0105ce kraw\u0119dzie mogi\u0142 zbiorowych z 1915 roku, czy prawie niewidoczne zapadaj\u0105ce si\u0119 w ziemi\u0119, albo pod ni\u0105 ukryte \u015blady \u201eziemi niczyjej\u201d od Woli Szyd\u0142owieckiej po Zakrzew, o kt\u00f3r\u0105 walczyli i za kt\u00f3r\u0105 gin\u0119li ludzie r\u00f3\u017cnych narodowo\u015bci \u2013 mog\u0105 by\u0107 potraktowane jako Nauczyciele Historii. Mo\u017cemy pobra\u0107 od nich lekcje na temat Cz\u0142owiecze\u0144stwa, naszego i tych, kt\u00f3rzy byli tu przed nami, na temat naszych przodk\u00f3w, na temat ofiarno\u015bci, warto\u015bci \u017cycia i \u015bmierci w okopach, ale nie tylko.<\/p>\n

Pierwsza Przydro\u017cna Lekcja<\/em>, na temat pierwszej wojny \u015bwiatowej, nie jest w mojej opinii prosta:<\/strong><\/p>\n

T\u0119 wojn\u0119 wci\u0105\u017c trudno zrozumie\u0107: dlatego, \u017ce by\u0142a zupe\u0142nie inna od wszystkich przez tysi\u0105ce lat j\u0105 poprzedzaj\u0105cych: By\u0142a, na owe czasy, bardzo zaawansowana technologicznie. Anga\u017cowa\u0142a \u017co\u0142nierzy, cywil\u00f3w, zwierz\u0119ta, \u015bwiat ro\u015blin, og\u00f3lnie kultur\u0119 i natur\u0119 \u2013 na masow\u0105 skal\u0119. Wci\u0105\u017c te\u017c tocz\u0105 si\u0119 o\u017cywione spory o to, kto by\u0142 jej sprawc\u0105, a kto ofiar\u0105; kto by\u0142 jej zwolennikiem, a kto przeciwnikiem, kto i jakie wyni\u00f3s\u0142 z niej korzy\u015bci, a kto straty. Nie ma tu i chyba ju\u017c nigdy nie b\u0119dzie jednoznacznych odpowiedzi \u2026 Czy tym brakiem jednoznaczno\u015bci pierwszej wojny \u015bwiatowej mo\u017cna t\u0142umaczy\u0107 to, \u017ce materialne pozosta\u0142o\u015bci po niej \u2013 mimo ich wielkiego potencja\u0142u (spo\u0142ecznego i poznawczego), s\u0105 tu u nas niszczone, pomijane lub przyw\u0142aszczane? Nie jestem w stanie odpowiedzie\u0107 na to pytanie, mam jednak przeczucie, \u017ce pozosta\u0142o\u015bci te mog\u0105 nauczy\u0107 nas co najmniej pokory wobec z\u0142o\u017cono\u015bci Wielkiej Wojny, mog\u0105 sk\u0142ania\u0107 do ostro\u017cno\u015bci w ferowaniu s\u0105d\u00f3w odnosz\u0105cych si\u0119 do tego, kto jest \u201esw\u00f3j\u201d, a kto \u201eobcy\u201d, mog\u0105 wyhamowa\u0107 zap\u0119dy do tego, by wymierza\u0107 kary za wyrz\u0105dzone z\u0142o na nagrobkach tych, kt\u00f3rzy przed stu laty zgin\u0119li na tych ziemiach. To jednak warto\u015bciowa lekcja.<\/p>\n

Poprzez pr\u00f3b\u0119 przywr\u00f3cenia pami\u0119ci o krwawych wydarzeniach, jakie mia\u0142y miejsce na kr\u00f3tkim odcinku frontu wschodniego I Wojny \u015awiatowej w latach 1914-1915 nad Rawk\u0105, chcemy nada\u0107 nowe, \u017cywe t\u0119tno pytaniom typu: czemu i komu (nie!)\u201es\u0142u\u017cy\u201d wojna i jak jej skuteczniej unika\u0107? Czym by\u0142a i czym jest polsko\u015b\u0107? Co znosi\u0142a nasza ziemia i co z minionych wydarze\u0144 utrwali\u0142o si\u0119 w otaczaj\u0105cym nas na co dzie\u0144 krajobrazie? Czy wojna ma narodowo\u015b\u0107? Jak zapewni\u0107 trwanie i wieczny spok\u00f3j spoczywaj\u0105cym w naszej ziemi doczesnym szcz\u0105tkom \u017co\u0142nierzy wielu narodowo\u015bci? Jak zatroszczy\u0107 si\u0119 o to, by r\u00f3wnie\u017c za 50, czy 100 lat ma\u0142y Bolimowianin, czy weekendowy turysta ze Skierniewic czy Warszawy m\u00f3g\u0142 z Przydro\u017cnej Lekcji Historii<\/em> co\u015b wynie\u015b\u0107, by ci \u201ematerialni nauczyciele\u201d wok\u00f3\u0142 nas byli dostrzegani? Ku przestrodze?<\/p>\n

Ku zrozumieniu przemijalno\u015bci ludzi i rzeczy? Ku wra\u017cliwo\u015bci na otaczaj\u0105cy nas \u015bwiat.<\/p>\n

Wci\u0105\u017c trwaj\u0105ce, uparte, materialne \u015blady po u\u017cyciu ci\u0119\u017ckiej artylerii, granat\u00f3w, a nawet, niestety, broni chemicznej \u2013 mobilizuj\u0105 do refleksji nad problemami, z jakim mierzyli si\u0119 tu\u017c po krwawych 1914 i 1915 roku mieszka\u0144cy ziem dotkni\u0119tych wojn\u0105. Ich ziemia by\u0142a zryta pociskami i lejami po wybuchach min, ich trwaj\u0105ca od wiek\u00f3w bezpieczna egzystencja zachwiana, ich poczucie bezpiecze\u0144stwa bole\u015bnie nadwyr\u0119\u017cone. Unaoczniaj\u0105 to s\u0142owa:<\/p>\n

\u00a0\u201eto\u0107 \u017ce przecie pi\u0119dzi chyba niema ziemi,<\/em><\/p>\n

gdzieby rydel \u017co\u0142nierski, rozwalaj\u0105cy okopy, nie zanurzy\u0142 si\u0119 w zagon ojcowy <\/em><\/p>\n

naszych dziad\u00f3w i pradziad\u00f3w,<\/em><\/p>\n

gdzieby ojcowistych naszych cmentarz\u00f3w z ich prochami nie poruszy\u0142, <\/em><\/p>\n

gdzieby jakich\u015b \u201emohortowych\u201d kurhan\u00f3w nie poprzecina\u0142, <\/em><\/p>\n

gdzieby, dobywaj\u0105c z wielkiej g\u0142\u0119bi gar\u015b\u0107 ziemi, nie wyrzuci\u0142 z ni\u0105 na powierzchni\u0119 \u0142an\u00f3w i \u0142\u0105k, na skraj puszcz i na uroczyska stepowe tylu wspomnie\u0144 \u2013 tylu, tylu \u2026. <\/em><\/p>\n

Bo\u017ce mi\u0142y! A to\u017c-\u017ce przecie ta bruzda okopowa jakby jakiego\u015b p\u0142ug olbrzyma, odcinaj\u0105ca pot\u0119\u017cn\u0105 po\u0142a\u0107 imperium rosyjskiego, to\u0107-\u017ce przecie jakby wrzyna\u0142a si\u0119 w \u017cywe cia\u0142o..<\/em><\/p>\n

ach, m\u00f3j Bo\u017ce \u2013 w trupa Polski Zygmunt\u00f3w i Batorych\u201d.<\/em><\/p>\n

\u00a0<\/em>– <\/em>Tak puentowa\u0142 wydarzenia z lat 1914-1915 przywo\u0142any powy\u017cej Mieczys\u0142aw Jankowski w 1916 roku.<\/p>\n

Przywo\u0142uj\u0119 ten cytat w\u0142a\u015bnie tu, w pos\u0142owiu do publikacji edukacyjnej z jeszcze jednego powodu, poza tymi wy\u017cej zasygnalizowanymi. Unaocznia on bardzo istotny element nas i naszej historii: ziemi\u0119 \u201ejako \u017cywe cia\u0142o\u201d, w kt\u00f3rym odk\u0142adaj\u0105 si\u0119 \u015blady przesz\u0142o\u015bci i po\u015brednio losy tych, kt\u00f3rzy ju\u017c odeszli. Ta ziemia, je\u015bli jest naruszana w niew\u0142a\u015bciwy spos\u00f3b \u2013 cierpi i milknie.<\/strong> Mo\u017cna jej jednak odda\u0107 g\u0142os, mo\u017cna przywo\u0142a\u0107 jej podmiotowo\u015b\u0107. Jedn\u0105 z dr\u00f3g do tego, jest archeologia.<\/p>\n

\u00a0<\/strong>Archeologia jest jedyn\u0105 dyscyplin\u0105, kt\u00f3ra studiuj\u0105cym j\u0105, oferuje mo\u017cliwo\u015b\u0107 ogl\u0105du przesz\u0142o\u015bci cz\u0142owieka w ca\u0142o\u015bci, od pocz\u0105tk\u00f3w naszego gatunku do wydarze\u0144 z wczoraj.<\/strong><\/p>\n

\u00a0<\/strong><\/p>\n

Archeologia, jako dyscyplina uwra\u017cliwiaj\u0105ca na wszelkie \u015blady materialne, zar\u00f3wno te skromne, jak i te wspania\u0142e, zar\u00f3wno te powsta\u0142e bardzo dawno temu, jak i te zupe\u0142nie \u201em\u0142ode\u201d, zar\u00f3wno te budz\u0105ce podziw, jak i te, na kt\u00f3re reagujemy niech\u0119ci\u0105 czy przera\u017ceniem, zar\u00f3wno te porzucone, jak i te wci\u0105\u017c u\u017cywane \u2013 mo\u017ce uczy\u0107 wra\u017cliwo\u015bci na otaczaj\u0105cy nas \u015bwiat. Jednym z jego element\u00f3w s\u0105 materialne \u015blady wydarze\u0144 przez wielu zapomnianych. Jedn\u0105 z cech charakterystycznych archeologii jako dyscypliny naukowej, kt\u00f3ra j\u0105 odr\u00f3\u017cnia od innych nauk, jest jej nie-wybi\u00f3rczo\u015b\u0107. Archeologia w polu swych bada\u0144 mo\u017ce sytuowa\u0107 ca\u0142okszta\u0142t \u015bwiata materialnego z jego najdrobniejszymi i najwi\u0119kszymi elementami – od metalowego odprysku szrapnela po ca\u0142e krajobrazy.<\/p>\n

\u00a0<\/strong><\/p>\n

W swym zakresie my\u015blenie archeologiczne obejmuje wszystkie miejsca i rzeczy bez wzgl\u0119du na to, czy s\u0105 chciane czy niechciane, nasze czy \u201eobce\u201d, poszukiwane czy odrzucone, \u201estare\u201d czy \u201em\u0142ode\u201d. <\/strong><\/p>\n

Obszarem, w kt\u00f3rym archeologia mo\u017ce potencjalnie mie\u0107 najwi\u0119kszy wk\u0142ad w \u017cycie spo\u0142eczne, jest budowanie \u015bwiadomo\u015bci miejsca. Archeologia w kooperacji z histori\u0105, antropologi\u0105 (zar\u00f3wno fizyczn\u0105, jak i kulturow\u0105), z naukami przyrodniczymi i geograficznymi jest w stanie konstruktywnie przyczyni\u0107 si\u0119 do przewarto\u015bciowania odziedziczonych wsp\u00f3\u0142czesnych ocen tego, co uznajemy za spo\u0142ecznie, poznawczo, estetycznie czy ekonomicznie warto\u015bciowe. Mo\u017ce te\u017c skutecznie wp\u0142yn\u0105\u0107 na w\u0142\u0105czanie nowych element\u00f3w w zakres tego, co warte jest upami\u0119tnienia. Jest to szczeg\u00f3lnie widoczne w kontek\u015bcie miejsc naznaczonych traumatyczn\u0105 histori\u0105. Do takich miejsc nale\u017cy obszar nad Rawk\u0105, naznaczony pami\u0119ci\u0105 dramatycznych wydarze\u0144 z lat 1914-1915. Obszar ten zrozumiemy lepiej, uwra\u017cliwiaj\u0105c si\u0119 na specyfik\u0119 jego cech materialnych.<\/p>\n

 <\/p>\n

Niniejsza publikacja ma na celu ukazanie pewnego fenomenu. Oto jest na ziemi miejsce (jakich pewnie wiele, lecz w\u0142a\u015bnie to miejsce wyda\u0142o mi szczeg\u00f3lne i wyj\u0105tkowe, tu i teraz), kt\u00f3re za\u015bwiadcza o przesz\u0142o\u015bci, w spos\u00f3b uparty, notoryczny, wr\u0119cz natr\u0119tny. To miejsce i znajduj\u0105ce si\u0119 w jego spektrum obiekty, rzeczy i \u015blady \u2013 zmuszaj\u0105 do my\u015blenia m.in. dlatego, \u017ce: nie powinno go tu by\u0107 (pierwsza wojna \u015bwiatowa, kt\u00f3rej pozosta\u0142o\u015bci s\u0105 tu g\u0142\u00f3wnym przedmiotem naszej refleksji \u2013 w opinii wielu \u201enie powinna si\u0119 zdarzy\u0107\u201d, b\u0105d\u017a \u201emog\u0142a by\u0107 unikni\u0119ta\u201d); mog\u0142oby go nie by\u0107 \u2013 (pami\u0119\u0107 o tej wojnie, zosta\u0142a z wielu coraz obszerniej i precyzyjnie opisywanych powod\u00f3w niemal ca\u0142kowicie zatarta, a wi\u0119c i jej materialne \u015blady s\u0105 na og\u00f3\u0142 pomijalne) \u2013 a jednak JEST. Trwanie w czasie tych \u015blad\u00f3w przesz\u0142o\u015bci, cz\u0119sto wbrew woli ludzi, wydaje si\u0119 fascynuj\u0105cym dowodem na to, \u017ce w materialno\u015bci, w specyfice osobliwego \u201ezap\u0119tlenia\u201d tego co minione, z tym, co aktualne, kryje si\u0119 warto\u015bciowa lekcja. <\/strong>Obserwowalne nad Rawk\u0105 \u015blady relatywnie przecie\u017c bliskiej przesz\u0142o\u015bci, wci\u0105\u017c namacalne, cho\u0107 bardzo ju\u017c w\u0105t\u0142e i zanikaj\u0105ce, s\u0105 dla wi\u0119kszo\u015bci widz\u0105cych je ludzi nieczytelne i niezrozumia\u0142e \u2013 a jednak ostatkiem swych si\u0142, w naszej opinii skutecznie zach\u0119caj\u0105 do tego, by po\u015bwi\u0119ci\u0107 im czas i uwag\u0119. Ich enigmatyczno\u015b\u0107 i wyj\u0105tkowo\u015b\u0107 sk\u0142ania do tego, by ws\u0142ucha\u0107 si\u0119 w to, co jeste\u015bmy w stanie w odniesieniu do nich zrozumie\u0107.<\/p>\n

Propozycja Przydro\u017cnych Lekcji Historii<\/em> to propozycja przystania na \u201edyspozycyjno\u015b\u0107\u201d rzeczy i miejsc, to prowokacja do tego, by\u015bmy si\u0119 otworzyli na ich sprawstwo, by\u015bmy mogli si\u0119 czego\u015b od nich nauczy\u0107, o nich, o sobie, o nas. By wej\u015b\u0107 z tymi \u015bladami w dialog, musia\u0142am przeby\u0107 pewn\u0105 drog\u0119, ws\u0142ucha\u0107 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w wiele tekst\u00f3w pisanych (r\u00f3\u017cnego typu \u017ar\u00f3de\u0142 historycznych), obejrze\u0107 wiele obraz\u00f3w, wys\u0142ucha\u0107 wiele przekaz\u00f3w ustnych. Pocz\u0105tkowo moja szansa na dostrze\u017cenie wyj\u0105tkowo\u015bci materialnej rzeczywisto\u015bci nad Rawk\u0105 by\u0142aby bliska zeru. Skupia\u0142am si\u0119 intuicyjnie na sile tego przekazu, nie chwytaj\u0105c kryj\u0105cych si\u0119 za nim znacze\u0144. Teraz, stopniowo opatruj\u0119 si\u0119, oczytuj\u0119, os\u0142uchuj\u0119 \u2013 by zobaczy\u0107 i zrozumie\u0107 nieco wi\u0119cej. I cho\u0107 wci\u0105\u017c jestem na pocz\u0105tku tej drogi, cho\u0107 wci\u0105\u017c moje rozumienie tego dziwnego pogazowego krajobrazu \u201estaje si\u0119\u201d \u2013 to mog\u0119 ju\u017c z czystym sumieniem uzna\u0107 to do\u015bwiadczenie za warto\u015bciowe i dlatego warte podzielenia si\u0119 nim. Szcz\u0119\u015bliwie nie jestem na tej drodze ca\u0142kowicie osamotniona.<\/p>\n

Do powstania tej ksi\u0105\u017ceczki oraz do konsekwentnej realizacji projektu pt. ARCHEOLOGIA JAKO ANTIDOTUM NA ZAPOMNIENIE i WANDALIZM. PIERWSZA WOJNA \u015aWIATOWA NAD RAWK\u0104 I BZUR\u0104\u00a0(1914\u20132014). KU PRZYDRO\u017bNYM LEKCJOM HISTORII,\u00a0mog\u0142o doj\u015b\u0107 dzi\u0119ki dotacji przyznanej mi przez\u00a0Fundacj\u0119 Wsp\u00f3\u0142pracy Polsko-Niemieckiej (FWPN), kt\u00f3rej w tym miejscu sk\u0142adam w imieniu w\u0142asnym i zespo\u0142u wielkie podzi\u0119kowania.<\/p>\n

 <\/p>\n

Zasadniczy sk\u0142ad zespo\u0142u projektowego stanowi\u0142y trzy osoby:<\/p>\n

Stanis\u0142aw Kali\u0144ski,<\/strong> od lat zajmuj\u0105cy si\u0119 zagadnieniem wojsk niemieckich na froncie wschodnim, a w szczeg\u00f3lno\u015bci u\u017cycia przez nich broni chemicznej nad Rawk\u0105 i Bzur\u0105, autor ksi\u0105\u017cki pt. \u201eAtaki\u201d (Przemy\u015bl 2010) i wielu artyku\u0142\u00f3w, po kt\u00f3re koniecznie nale\u017cy si\u0119gn\u0105\u0107 (zob. Zalecana literatura);<\/p>\n

Jacek Czarnecki,<\/strong> polemolog i dziennikarz, dotychczas \u201ewczytany\u201d w Drug\u0105 Wojn\u0119 \u015awiatow\u0105 i w liczne wsp\u00f3\u0142czesne konflikty po niej nast\u0119puj\u0105ce, a aktualnie zafascynowany z\u0142o\u017cono\u015bci\u0105 Wielkiej Wojny.<\/p>\n

I ja.<\/strong><\/p>\n

W ramach realizacji tego projektu po\u0142\u0105czy\u0142a nas fascynacja miejscem, kt\u00f3re w tak wyj\u0105tkowy spos\u00f3b utrwali\u0142o to, co minione. Miejsce to traktujemy jako archiwum ziemi, ziemi \u2013 kt\u00f3rej od czasu do czasu zadawany by\u0142 i niestety wci\u0105\u017c jest gwa\u0142t. Ziemi, kt\u00f3ra wymaga naszej troski, jak ka\u017cdy \u2013 kto przeszed\u0142 wiele, jak wszystko \u2013 po czym przesz\u0142o tak wiele.<\/p>\n

Ze szram tej ziemi mo\u017cemy wyczyta\u0107 niema\u0142o.<\/strong><\/p>\n

W niniejszej publikacji, stanowi\u0105cej pok\u0142osie zrealizowanego pod patronatem Instytutu Archeologii Polskiej Akademii Nauk projektu edukacyjnego, proponujemy czytelnikowi, sformu\u0142owane w mo\u017cliwie czytelny spos\u00f3b \u2013 odpowiedzi na pytania, sk\u0105d te szramy, dlaczego tu s\u0105, jaki maj\u0105 kszta\u0142t i dlaczego, co si\u0119 za nimi kryje, jakie by\u0142y ich pocz\u0105tki. Nasze odpowiedzi nie s\u0105 wyczerpuj\u0105ce. Im bardziej si\u0119 do tego krajobrazu zbli\u017camy, tym bardziej namna\u017caj\u0105 si\u0119 nasze pytania.<\/p>\n

 <\/p>\n

Dos\u0142ownie ostatnie dni otworzy\u0142y przed nami szans\u0119 na wej\u015bcie w pog\u0142\u0119biony poznawczy dialog z fascynuj\u0105cymi nas miejscami i rzeczami. Dzi\u0119ki Narodowemu Centrum Nauki mo\u017cliwe b\u0119dzie wkr\u00f3tce podj\u0119cie bada\u0144 podstawowych w zakresie archeologii wsp\u00f3\u0142czesnej przesz\u0142o\u015bci, archeologii pierwszej wojny \u015bwiatowej, archeologii konfliktu, archeologii krajobrazu, pami\u0119cioznawstwa. Wynikami naszych do\u015bwiadcze\u0144 i bada\u0144 chcemy si\u0119 z Pa\u0144stwem dzieli\u0107 na bie\u017c\u0105co. Jest to mo\u017cliwe za po\u015brednictwem strony: http:\/\/archeoPRESSja.wordpress.com\/.<\/p>\n

Anna Zalewska<\/em><\/p>\n

(pomys\u0142odawczyni koncepcji i kierownik w\/w projekt\u00f3w)<\/p>\n

\u00a9 Anna Zalewska<\/p>\n

\u00a0<\/strong><\/p>\n

Powy\u017cszy tekst jest pos\u0142owiem publikacji pt. Pierwsza wojna \u015bwiatowa\u00a0nad Rawk\u0105 1914-1915 i materialne po niej pozosta\u0142o\u015bci<\/em> (w druku)<\/strong><\/p>\n

\n

pe\u0142na wersja powy\u017cszego tekstu z ilustracjami na:<\/p>\n

https:\/\/www.academia.edu\/7231210\/Zalewska_A_2014_Przydrozne_Lekcje_Historii_na_temat_Pierwszej_Wojny_Swiatowej_Nad_Rawka_1914-1915_i_potencjal_materialnych_pozostalosci_przeszlosci<\/p>\n

\n

\u00a0<\/em><\/p>\n

\u00a0<\/em><\/p>\n


\n<\/em><\/p>\n

\u00a0<\/em><\/p>\n

\n\t<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

  Ziemia, zryta szramami po wydarzeniach sprzed stu lat. Trwaj\u0105ce w czasie, wbrew w\u0142adczej naturze przepi\u0119knej Puszczy Bolimowskiej nienaturalne wyrwy przenicowane od\u0142amkami; leje po pociskach i wybuchach min; enigmatyczne \u015blady ci\u0105gn\u0105cych si\u0119 kilometrami okop\u00f3w, cz\u0119sto o niepokoj\u0105co \u201ezygzakowatym\u201d kszta\u0142cie; pozosta\u0142o\u015bci ziemianek, lazaret\u00f3w, stajni, krzy\u017ce z ga\u0142\u0119zi, g\u0142\u0119boko w lesie, po\u015br\u00f3d drzew, cz\u0119sto w po\u015bpiechu sklecone […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[2],"tags":[],"class_list":["post-206","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-uncategorized","has-post-title","has-post-date","has-post-category","has-post-tag","has-post-comment","has-post-author"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.archeopressja.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/206","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.archeopressja.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.archeopressja.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.archeopressja.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.archeopressja.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=206"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.archeopressja.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/206\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.archeopressja.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=206"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.archeopressja.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=206"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.archeopressja.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=206"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}